SOSYAL ETKİ VE UYUM

Olayın zamanı ve yeri: 2001 Eyüp Postanesi İstanbul. Benim yaşlarımda Ali ve Zeynep adında iki arkadaşım ve ben İstanbul’dayken Ali’nin bir işi nedeniyle küçük bir postanenin önünde yaklaşık 20 kişilik bir kuyruğa girdik. Birkaç kişi postanenin içinde geri kalanı dışarıda bekliyordu


Ali kuyruktaydı Zeynep ve ben kuyruğun dışındaydık. 40 dakika kadar dışarıda bekledikten sonra kuyruğun ilerlemesiyle Ali ve onun önündeki 3-4 kişi postanenin kapısına yaklaştı. Bu arada Ali, önünde duran iki kişi ile konuşmaya başladı.O, iki kişiden biri yaklaşık 35 diğeri yaklaşık 55 yaşlarındaydı. Konuşurken bazı insanların en öne geçtiğini fark ettiler. Ali ve 35 yaşlarındaki diğer adam en yaşlıları olduğu için,herkes ona saygı gösterir düşüncesiyle, 55 yaşlarındaki adamdan önde olup bitenlerden dolayı insanları uyarmasını rica ettiler.Oda biraz öne doğru çıktı ve
-lütfen hanımlar beyler karışıklık olmasın burada hepimiz sıra bekliyoruz ,diyerek insanları uyardı. Oldukça İyi giyimli, takım elbiseli bir adam geldi ve yaşlı adama:
-Sen ne diyorsun be! Sana ne sen buranın dayısı mısın?! Dedi.
-Yaşlı adam, ne biçim konuşuyorsun ben senin baban yaşında adamım, dedi.İyi giyimli adam, -Yaşın başın önemli değil sen ne horozlanıyorsun, bu düzeni sen mi değiştireceksin? Böyle gelmiş böyle gider ille de her ortamda senin gibi sivriler çıkıp vır vır konuşur. Gibi şeyler söyleyerek yaşlı adama durduk yere hakaret etti. Ali o sırada İstanbul’un yabancısı olduğu için adamın da iyi giyimli olduğunu görünce adamın kendisine zarar verecek bir toplumsal güce sahip olabileceğini düşünerek ses çıkartmadı. Adam, yaşlı adama karşı hakaretlerine gelip gidip devam edince,Ali dayanamayıp;
-Ayıp olmuyor mu kardeşim, dedi.Adam;
-Sana ne sen onun avukatı mısın ,dedi.
Ali ,onun uyarıda bulunmasını biz rica ettik. Ona söylediğin laflar bize de geliyor dedi.
-Adam sana ne buranın güvenliği var ,dedi.
-Ali şu an burada güvenlik yok , güvenlik önemli değil, sen baban yaşındaki adama saygısızlık ediyorsun, o sadece kibarca bir uyarıda bulundu, dedi..Adam;
-Sana ne lan fazla konuşma senin haddini bildiririz diye bağırınca ,Ali bu adam herkese bu kadar rahat hakaret edip herkesi tehdit ettiğine göre herhalde nüfuslu biri diye düşünerek yine sustu. Adam çatacak yer arayan bir ifadeyle gezinirken güvenlik görevlisi geldi, bu kez güvenlik görevlisine;
-Sen nerede kaldın, seni adam etmesini bilirim, seni sürdürürüm, sen beni tanımıyorsun gibi tehditler sıralayınca görevli bir süre adamla uğraştı fakat; sonunda o da tehditlerden çekinip pes etti. Adam iyi giyimli olduğu ve hesapsızca davrandığı için gruptaki herkesi sindirdi. Çünkü; grupta her kez adamın toplumsal açıdan güçlü olduğunu düşünüyordu. (mutlaka adamın güvendiği bir şeyler olmalıydı) Adam gruptakileri sindirmiş olmanın verdiği rahatlıkla hızını alamayıp, bu kez de bilmiş bir tavırla herkese dönüp;
-Gördünüz mü ne güzel herkes paşa paşa sıra bekliyor kimse konuşmuyor dedi ve Ali’yi göstererek;
-Şurada bir hırt var o da kafa tutmayı denedi ama; sonunda sustu değince Ali çok kızdı,adeta gözü döndü ve
-Sen kime hırt diyorsun! Diyerek dövmek üzere adamın üzerine yürüdü. Adam geriye doğru kaçtı. Gruptakiler, Ali’yi tuttular ve ona uyma , başını belaya sokma, o serseri için değmez diyerek, Ali’yi sakinleştirmeye çalıştılar. Ali biraz sakinleşti. Bu sırada adam ne bir şey söyledi, ne de bir şey yapmaya çalıştı. Ali adama hadi sakinleştim; gücün yetiyorsa beni dövsene yada öldürsene; hadi çıkar silahını, getir adamını gibi ondan korkmadığını belirten şeyler söylemeye başladı. Adam ise hiç bir şey söyleyemiyor; başta Ali olmak üzere kimsenin yüzüne bakamıyordu. Gruptakiler bu durumu görüp tamamen rahatladı. Hem Ali’yi iyice sakinleştirmek hem de nihayet adama yönelik düşüncelerini rahatça belirtmek fırsatını kullanmak için, Ali’ye onun erkekliği buraya kadar, sen en iyisini yaptın, bak hak ettiği dersi aldı; artık boş ver, o cahilin biri, ondan başka şey beklenemezdi zaten; yaptırsın işlemini, gitsin gibi şeyler söylediler. Bunun üzerine Ali sustu ve biraz sonra postanedeki işlemimizi yaptırıp çıktık.

Bu örnek olayın yaşandığı geçici grupta, adamın iyi giyimli olması ve hesapsız davranışlarda bulunmasından dolayı her kez onun sözü geçen birisi olabileceğini düşünüp, yüz yüze olmanın da etkisiyle itaat yoluyla uyma davranışı gösterdi. Biliyoruz ki kişinin mevkii ve saygınlığı, (sözü geçen birisi olması) yüz yüze olması gruptaki diğer kişilerin uyma davranışında bulunmasına yol açan ,sosyal etkilerden ikisidir. Bu olayda da böyle bir durum yaşanmıştır. Birisi çıkıp adamı korkutmayı başarınca gruptakiler, onun düşündükleri gibi biri olmadığını anladı. Bu şekilde sosyal etkinin yok olmasıyla gruptaki itaat yoluyla, uyma davranışı da hemen kayboldu.. Bütün gruplarda buna benzer çeşitli sosyal etki ve uyma davranışı veya kimi durumlarda da uymama davranışı görülmektedir.



Yazan : Canan ÇELİK